تنازل به مرتبهء ممكنات . وخصوصيات استعدادات ماهيات در واقع اطلاق صفت إلهي را مقيد كرده است وهمين معنى مكسوب بودن افعال براي عباد است . بزبان ديگر عقيدهء صوفيه با اشاعره يكى است با اين تفاوت كه اشاعره افعال عباد را مخلوق خدا ومكسوب عبد مىدانند ولى صوفيه افعال عباد را افعال خدا مىدانند در مرتبهء ظهور در ماهيات ممكنه . وواپسين سخن در اين كتاب دربارهء چگونگى صدور كثرت از وحدت است كه در اين بخش بتفصيل از عقيدة متكلم وحكيم وصوفي سخن رفته است وخلاصه آن چنين است . اشاعره را عقيدة براينست كه استناد آثار متعدد وكثير به واحد بسيط رواست ومانعى ندارد ، آنان تمام ممكنات نامتناهى را بلا واسطه مستند بحق وصادر از أو مىدانند وخود حق تعالى را از تركيب منزه مىشمارند . ولى حكما استناد آثار متعدد ومتكثر را بدون تعدد آلات ووسائط به مؤثر بسيط واحد غير جائز مىشمارند . وبه نفس ناطقه انساني كه بوسيلهء آلات متعدد يعنى اعضا وقوى ، افعال متعدد انجام مىدهد ، مثال مىزنند . ونيز به وسيله تعدد شروط وقوابل صدور كثير از واحد را مع الواسطة جائز مىدانند چنانكه در عقل فعال كه به عقيدهء آنان حوادث واقعه در عالم عناصر بوسيلهء شرائط وقوابل متعدد از وى صادر مىشوند . وامّا در خصوص بسيط واحد حقيقي كه هيچ گونه تعددى نه از جهت ذات ونه از جهت صفات حقيقي ونه از جهت صفات اعتباري ونه به حسب شروط وقوابل متصور ومفروض نباشد صدور كثرت از وى محال است . بنابراين بمبدإ اوّل كه از هر جهت واحد وبسيط است جز يك اثر نمىتواند استناد پيدا كند . اما در مورد اشاعره كه صفات حقيقيهء زائد بر ذات حق تعالى اثبات مىكنند وأو را واحد بسيط از جميع جهات نمىدانند اين قاعده ( كه از واحد حقيقي جز واحد صادر نمىشود ) شامل نمىشود . بهر حال هريك از فريقين دلائلى بر اثبات مدعاى خود اقامه مىكنند ولى هر دو فرقه بر ادلهء يكديگر خدشه وارد ساخته وايراد واعتراض دارند . ولى ظاهر آنست كه عقيدة حكما بعدم جواز صدور كثير از واحد بسيط حق وصحيح است وبهمين جهت محققان از صوفيه در اين قاعده با آنان موافقت دارند وليكن در اينكه مبدأ عالم چنين